Iconology Research Group

Beeld en Betekenis 

De vraag naar de betekenis van beelden heeft de laatste jaren een nieuwe kwaliteit gekregen, die de grenzen van de kunstwetenschappen ver overschrijden. Onder de noemer pictorial turn ontstonden nieuwe, interdisciplinaire onderzoeksvelden waarin het beeld, in weerwil van de iconoclastische tendenzen van de Europese geestesgeschiedenis, een oorspronkelijke betekenis werd toegekend. Waar de interpretatie van beelden voorheen als een primair kunstwetenschappelijke bevoegdheid werd beschouwd, hebben vandaag de dag ook traditiegetrouw beeldsceptische disciplines als de filosofie, wetenschapsgeschiedenis, politieke wetenschappen en zelfs het recht de cruciale rol ontdekt die ‘beelden’ spelen voor de ontwikkeling van rationaliteit. Terwijl de iconologie, die in Erwin Panofsky’s disguised symbolism haar methodische fundering had gevonden, in de kunstwetenschap zelf onder kritiek was komen te staan en steeds meer ruimte moest laten aan positivistische benaderingen, nam de vraag naar de betekenis van beelden in talloze andere disciplines juist een hoge vlucht. Steeds meer kwam de eigen rationaliteit van beelden in de ontwikkeling van het (wijsgerige, theologische, natuurwetenschappelijke, juridische, politieke, enz…) denken op de voorgrond te staan en talloze onderzoekers ontdekten dan ook de noodzaak bij de kunstwetenschap – met haar buitengewone beeldexpertise – te rade te gaan. Deze ontdekking leidde in vele gevallen echter tot niet geringe spanningen en soms verkrampte gebiedsafbakeningen. Ook de kunstwetenschappen moesten leren omgaan met de nieuwe belangstelling voor de taal van de beelden, soms vanuit geheel onverwachte perspectieven. Het positivistische terugtrekken binnen de strenge disciplinegrenzen was daarbij slechts één mogelijk antwoord. Het aangaan van het interdisciplinaire gesprek daarentegen, lijkt ook voor de kunstwetenschap zelf talloze nieuwe mogelijkheden tot verdere ontwikkeling met zich mee te brengen. Wie zich voor de soms onbeholpen vragen vanuit andere disciplines openstelde, kreeg een doorkijk op een breder veld van onderzoek waarin het beeld een kruispunt van betekenissen wordt, die vanuit verschillende richtingen geëxploreerd kunnen (en moeten) worden. Zo gezien krijgt de vraag naar de ‘betekenis’ van een beeld een geheel nieuwe lading: zij wordt niet meer eenduidig door een bepaald theoretisch paradigma uit het kunstwerk naar voren gehaald, maar verschijnt in het interdisciplinaire gesprek waarin het beeld in zijn even complexe als concrete samenhangen wordt ontvouwd. Omgekeerd verschijnt een beeld in een dergelijk gesprek ook als een toegang tot een bepaalde culturele (resp. sociale, religieuze of wijsgerige) ruimte. Een schilderij van Jan van Eyck – om slechts dit voorbeeld te noemen – kan in een dergelijk gesprek verschijnen als een verzameling van sociale, politieke, religieuze, wijsgerige of (natuur)wetenschappelijke probleemvelden die hier op een concrete manier bij elkaar gebracht worden. Het beeld wordt dan een focus om de betekenis van andere culturele fenomenen te ontdekken. De recente belangstelling voor het performatieve karakter van culturele betekenis en rationaliteit sluit nauw aan bij deze dubbele onderzoeksrichting. De zogenaamde performative turn wordt juist gekenmerkt door een sterke sensibiliteit voor het concrete karakter van betekenis, die tot uitdrukking komt in de omgang met beelden en in concrete praktijken. Het performatieve karakter van betekenis zal daarom een centrale rol in dit onderzoeksveld moeten spelen.

Zo een benadering vraagt om een complexe manier van kijken en om een methodologie die in zekere zin nooit voltooid is, omdat zij steeds opnieuw door het onderzoeksvoorwerp zelf in vraag gesteld wordt. De reeks ‘Beeld en Betekenis’ wil daarom primair een forum bieden voor een dergelijk interdisciplinaire verzameling. Kunstwetenschappers, filosofen, theologen, historici, juristen enz.… worden uitgenodigd om dit forum te gebruiken als een ruimte waarin dit onderzoeksveld geëxploreerd en ook geëxpliciteerd kan worden. Onderzoekers van de Katholieke Universiteit Leuven en van de Radbouduniversiteit Nijmegen, afkomstig uit de kunstwetenschap en uit de filosofie, hebben het initiatief genomen om aan deze gespreksruimte een concrete gestalte te geven. Voor dit initiatief waren meerdere aanleidingen. Allereerst was er de (interdisciplinaire) masterclass ‘Beeld en Betekenis’ van het departement Kunstwetenschappen van de K.U.Leuven. Daarnaast werd het idee van een interdisciplinaire beeldwetenschap al gepraktiseerd in het onderzoeksproject Techniques of Visualisation and Theories of Vision in the 15^th Century, dat uitgevoerd werd binnen het VLAC, het Vlaamse Centre for Advanced Studies aan de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten te Brussel. Beoogd wordt een online journal waarin onderzoekers uit verschillende disciplines rondom een thema kunnen werken. Ook de beste bijdragen van de deelnemers van de verschillende masterclasses – de studenten – zullen hier een plaats krijgen. De initiatiefnemers van ‘Beeld en Betekenis’ gaan ervan uit dat het exploreren van beelden een proces van onophoudelijk leren is, waarbij ook studenten en scholars voortdurend met elkaar in gesprek kunnen blijven. Bovendien wordt ook gedacht aan een gedrukt journal dat eens per jaar zal verschijnen. Door de expertise van de initiatiefnemers valt voorlopig een sterke nadruk op de late Middeleeuwen en de Vroegmoderne Tijd te verwachten. Bovendien wordt juist deze periode gekenmerkt door ingrijpende performatieve en iconologische transformaties. Toch zal ‘Beeld en Betekenis’ in de toekomst ook openstaan voor onderzoek van andere periodes.

           Barbara Baert & Inigo Bocken
           juni 2008